Εικόνες μελαγχολίας…

0
85

KMSsp722_cranach_ny

Ο καθένας στον βαθμό που του αναλογεί, γνωρίζει κάποια σημαντικά ζωγραφικά έργα που έχουν σημαδέψει την δυτική τέχνη και αρκετοί ίσως φιλότεχνοι που επισκέπτονται πινακοθήκες στο εξωτερικό, έχουν κάποια αμεσότερη αντίληψη κυρίως όσον αφορά στα χρώματα και την σύνθεση των μεγάλων ζωγραφικών έργων.

Τι σημαίνει όμως “γνωρίζουμε κάποιον πίνακα”, πέραν της οπτικής ανάκλησης όταν αναφερθεί το όνομά του ή το όνομα του ζωγράφου, ή όταν βλέπουμε μία αναπαραγωγή του ή τον ίδιον σε ένα μουσείο; Γνωρίζουμε τι απεικονίζει στην πραγματικότητα και ποιους συμβολισμούς κρύβει; Ακόμα και το ρήμα “κρύβει” είναι ορθό; Μάλλον όχι, γιατί οι συμβολισμοί δεν είναι κρυμμένοι, αντιθέτως, βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας, ανεξαρτήτως της γνώσης μας ώστε να τους ερμηνεύσουμε. Οι περισσότεροι πίνακες των old masters της δυτικής ζωγραφικής, βρίθουν συμβόλων και κρυμμένων νοημάτων, που όμως ήταν γνωστά στους σύγχρονούς τους patrons και στο περιορισμένο, μορφωμένο κοινό προς το οποίο απευθύνονταν. Εάν σήμερα τα περισσότερα masterpieces της δυτικής ζωγραφικής βρίσκονται στα μουσεία, με ανεμπόδιστη πρόσβαση για όλους, αυτό δεν συνέβαινε μερικές εκατοντάδες χρόνια πριν, όπου η ζωγραφική συνήθως προοριζόταν για οικιακή χρήση, σε παλάτια ή σπίτια, με εξαίρεση τα μεγάλα θρησκευτικά θέματα που παραγγέλλονταν για μοναστήρια ή ιερούς ναούς.

Στα 1532, ο Lucas Cranach the Elder, καταξιωμένος Γερμανός Αναγεννησιακός ζωγράφος και χαράκτης, υπέρμαχος της Μεταρρύθμισης του Λούθηρου, ζωγραφίζει ένα αξεπέραστο masterpiece που το τιτλοφορεί Melancholy, επηρεασμένος από το φιλοτεχνημένο μόλις μερικά χρόνια πριν, χαρακτικό του Dürer, Melencolia I, που επίσης πρόκειται για ένα από τα περισσότερο μυστηριώδη και γεμάτα συμβολισμούς έργα στην ιστορία της τέχνης.

de4c851314

Melancholy: Ένας πίνακας γεμάτος συμβολισμούς.

Ένας άγγελος με την μορφή κοπέλας καθισμένης σ’ ένα μαξιλάρι, λειαίνει με το μαχαίρι ένα ξύλο στα δεξιά της σύνθεσης, με σκοπό να το μετατρέψει σε τσέρκι. Δεν φαίνεται να προσέχει τα τρία γυμνά μωρά αγόρια σε πρώτο πλάνο αριστερά που προσπαθούν να παίξουν ένα άνισο παιχνίδι: με μόνο τους βοήθημα ένα μακρύ, διχαλωτό ξύλο, στοχεύουν μια μεγάλη και βαριά σφαίρα, μέσα σ’ ένα τσέρκι μάλλον μικρότερο από αυτήν, ενώ στο πρεβάζι του παραθύρου που ανοίγεται προς τον έξω κόσμο, τους παρακολουθεί αγριεμένος ένας σκύλος. Μεταξύ της κοπέλας και των μωρών υπάρχουν δύο πέρδικες. Η θέα στο βάθος έξω από το παράθυρο, προσφέρει ένα φοβερό θέαμα: Σ’ ένα Σαξωνικό, συννεφιασμένο τοπίο που αποτελείται από λόφους, οχυρωμένες πόλεις και κάστρα, εξελίσσεται μια ανελέητη μάχη, ενώ στον ουρανό, επάνω από την μάχη, άγριες παγανιστικές θεότητες, μάγισσες και δαίμονες καλπάζουν πάνω από την καταιγίδα που μαίνεται, επάνω σε κριάρια, κάπρους, ερπετά και κυνηγόσκυλα.

Ό,τι απεικονίζεται σ’ αυτόν τον αινιγματικό όσο και συγκλονιστικό πίνακα, αναφέρεται στην μελαγχολία ή έχει σχέση με αυτήν. Σύμφωνα με μια μεσαιωνική αντίληψη που ήταν βασισμένη στον Ιπποκράτη, κάθε άνθρωπος διέθετε μία από τις τέσσερις ιδιοσυγκρασίες: χολερική, μελαγχολική, αισιόδοξη, φλεγματική. Η κάθε μία από αυτές αντιστοιχούσε σε έναν σωματικό χυμό, αλλά και σε άλλα στοιχεία όπως τα μέταλλα, τα ζώα και οι εποχές. Η μελαγχολία που είχε συνδεθεί με την μαύρη χολή, ήταν η λιγότερο επιθυμητή από τις τέσσερις, και οι μελαγχολικοί θεωρούνταν ως οι περισσότερο ευάλωτοι στο να υποκύψουν στην παραφροσύνη.

Melencolia_I_

Albrecht Dürer, Melencolia I, 1514, engraving, 24 × 18,8 cm, The Metropolitan Museum of Art, New York.

Ο Cranach έχει επηρεαστεί σαφέστατα από το χαρακτικό του Albrecht Dürer, Melencolia I, του 1514, που πραγματευόταν το ίδιο θέμα.

Ο πλανήτης Κρόνος-χρόνος που προσπαθούν να δημιουργήσουν τα μωρά με το ξύλο και το τσέρκι, η ξυλουργική, ο άγριος σκύλος που ίσως γευματίσει αργότερα με τις πέρδικες, όλα είναι σύμβολα της μελαγχολίας. Ο Cranac, στενός φίλος και οπαδός του Λούθηρου, εδώ προσωποποιεί την μελαγχολία με την μορφή του αγγέλου και την περιστοιχίζει από αρνητικά πρόσωπα και πράξεις. Σύμφωνα με τις αντιλήψεις του Λούθηρου, η μελαγχολία ήταν το “μπάνιο του Σατανά” και έπρεπε να καταπολεμηθεί με την “πνευματική χαρά” και την πίστη στον θεϊκό λόγο.Σύμφωνα με τον ζωγράφο, η αλλαγή του δόγματος και ο ασπασμός του Λουθηρανισμού, είναι η μόνη λύση για την καταπολέμηση του παγανισμού-καθολικισμού – που ίσως εδώ αντιπροσωπεύεται από τον δαιμονικό στρατό που καλπάζει πάνω από τον πραγματικό που πολεμά – και της μελαγχολίας.

Στον πίνακα του Cranach, το ύφος του αγγέλου, τα ζώα, το σκοτεινό φόντο, οι σφαγές, οι δαίμονες, οι μάγισσες, όλα αποτελούν μια ζοφερή εικόνα και συμβολίζουν την συλλογικό πεπρωμένο της Ευρώπης: οι νεότερες γενιές που δεν θα είναι διατεθειμένες να αποτινάξουν από πάνω τους όσες ιδέες και πρακτικές τις καταδυναστεύουν, θα αποτύχουν στους στόχους τους και θα είναι καταδικασμένες σε έναν ατέρμονο κύκλο βίας.

Μαίρη Σβαρνιά – Ιστορικός Τέχνης- Μουσειολόγος (Editor Νίκος Μουρατίδης)

KMSsp722_cranach_ny

Lucas Cranach the Elder, Melancholy, 1532, oil on wood, 51×97 cm, Statens Museum for Kunst, Copenhagen.

tumblr_mdfhs8kIIm1rbuhr4o1_500

——————————-

Γίνετε μέλη στην ομάδα «Αρχαιολογικοί χώροι & Μουσεία» (Αρχαιότητες, Μουσεία, Ζωγραφική, Αρχιτεκτονική, Πόλεις…) / https://www.facebook.com/groups/378830482281402/

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here