Ιωάννης Βαρβάκης: Ο πειρατής που έγινε Εθνικός ευεργέτης

Μυθιστορηματική ζωή κατάλληλη για βιβλίο, σενάριο ταινίας ή και τηλεοπτικής σειράς. Το Ελληνόπουλο που έγινε κουρσάρος, κατατρόπωσε τον Τουρκικό στόλο, τα έκανε “πλακάκια” με τους Ρώσσους, έγινε ευνοούμενος της Μεγάλης Αικατερίνης, απέκτησε απίστευτη περιουσία, “ανακάλυψε” το χαβιάρι, έγινε Εθνικός ευεργέτης της Ελλάδας και όπως ήταν φυσικό, οι Έλληνες τον κατηγόρησαν για κατασκοπεία.

2
1147

Μυθιστορηματική ζωή κατάλληλη για βιβλίο, σενάριο ταινίας ή και τηλεοπτικής σειράς. Το Ελληνόπουλο που έγινε κουρσάρος, κατατρόπωσε τον Τουρκικό στόλο, τα έκανε “πλακάκια” με τους Ρώσσους, έγινε ευνοούμενος της Μεγάλης Αικατερίνης, απέκτησε απίστευτη περιουσία, “ανακάλυψε” το χαβιάρι, έγινε Εθνικός ευεργέτης της Ελλάδας και όπως ήταν φυσικό, οι Έλληνες τον κατηγόρησαν για κατασκοπεία.

Ήταν ο άνθρωπος που έκανε μόδα στην υφήλιο το χαβιάρι. Αν και ήρωας του παρελθόντος είναι στην ουσία ήρωας του μέλλοντος. Συνειδητοποίησε ότι η ευτυχία δεν απέρρεε από τα χρήματα που είχε, αλλά από το να χαρίζει στους άλλους.

Ιωάννης Βαρβάκης, Ο πειρατής που έγινε Εθνικός ευεργέτης, Ioannis Varvakis, Russia, Χαβιάρι, Ivan Andreevich Varvatsi, Caviar, nikosonline.gr

Τα πρώτα χρόνια

Δεν ξέρουμε πότε ακριβώς γεννήθηκε, αν και εικάζεται ότι ήρθε στην ζωή λίγο πριν τα μέσα του 18ου αιώνα. Οι ιστορικοί πιθανολογούν ως ημερομηνία γέννησης του, την 24η Ιουνίου του 1745. Γεννήθηκε στα Ψαρά, σ’ αυτό το μικρό νησάκι δυτικά της Χίου, με το επίθετο Λεοντίδης. Γιος ενός σπουδαίου καραβοκύρη, του καπετάν Ανδρέα και της Μαρίας, ο Γιάννης έμαθε λίγα γράμματα. Καθώς δεν υπήρχαν χρήματα για να συντηρηθεί ελληνικό σχολείο στο νησί, ο μικρός Γιάννης πιθανόν διδάχτηκε στο σπίτι να γράφει, να διαβάζει και να κάνει κάποιες μαθηματικές πράξεις.

Το επώνυμο Βαρβάκης προήλθε ως εξής: Στα Ψαρά ενδημεί είδος γερακιού – Ιέραξ ο οξύπτερος – που οι Ψαριανοί τα ονόμαζαν και τα ονομάζουν Βαρβάκια. Οι συνομήλικοί του, βλέποντας τα μεγάλα και πολύ αυστηρά του μάτια, καθώς και την ορμητικότητα που τον χαρακτήριζε τον φώναζαν Βαρβάκι. Φαίνεται ότι η προσωνυμία του άρεσε και την διατήρησε ως επώνυμο. Έτσι πέρασε στην ιστορία με το όνομα Βαρβάκης, ενώ αργότερα το “Βαρβάκης” έγινε τίτλος ευγενείας στην τσαρική Ρωσία.

Ξεκίνησε τη ναυτική ζωή ως ακόλουθος στο ιδιόκτητο καράβι του πατέρα του, ο οποίος όταν έγινε 15 ετών τον έκανε συνέταιρο στο πλοίο καθώς διέθετε όλα τα απαραίτητα προσόντα ενός καπετάνιου. Με την οικονομική βοήθεια του πατέρα του στα 17 ναυπήγησε το δικό του καράβι και έγινε και αυτός καραβοκύρης. Μέσα στην Τουρκοκρατούμενη Ελλάδα και σε μια Μεσόγειο που κυριαρχούσαν οι πειρατές, όπλισε το πλήρωμα του πλοίου του και τοποθέτησε πυροβόλα στη πλώρη του. Αρχικά ασχολήθηκε με το εμπόριο μεταφέροντας εμπορεύματα, μετέπειτα όμως έδρασε, μαζί με τον αδελφό του Γεώργιο, ως πειρατής κουρσεύοντας τουρκικά πλοία.

Στην συνέχεια αγόρασε ένα πολεμικό καράβι με είκοσι κανόνια και συνάντησε στην Πελοπόννησο τον αντιναύαρχο του Ρωσικού στόλου στο ελληνικό αρχιπέλαγος, Αλέξιο Ορλώφ. Του εκμυστηρεύτηκε πως θέλει να λάβει μέρος στην εξέγερση που υποκινούσε η Ρωσία, εξέγερση που έμεινε γνωστή στην ιστορία ως τα «Ορλωφικά». Οι Ρώσοι του έδωσαν τον βαθμό υποπλοιάρχου του ρωσικού ναυτικού και τη νύχτα της 26ης Ιουνίου του 1770 ο Βαρβάκης έπαιξε καθοριστικότατο ρόλο στη νικηφόρα ναυμαχία του Τσεσμέ. Αναδείχθηκε ως ο ήρωας της ναυμαχίας του Τσεσμέ γιατί δεν δίστασε να κάψει το δικό του πλοίο προκειμένου να επιτύχει την καταστροφή της τουρκικής αρμάδας. Οι Ρώσοι πια τον έβλεπαν ως ήρωα και “δικό” τους άνθρωπο.

Ένας ήρωας πειρατής

Για αυτό το ηρωικό του κατόρθωμα τον κάλεσαν μετά τη ναυμαχία στη ναυαρχίδα του ρωσικού στόλου για να τον συγχαρεί προσωπικά ο αντιναύαρχος Ορλώφ. Του υποσχέθηκε πως θα έκανε επίσημη ειδική αναφορά στην τσαρίνα Αικατερίνη Β’ ενώ του δόθηκε και αποζημίωση για το πυρπολικό του που καταστράφηκε. Η αναγνώριση του Βαρβάκη από το ρωσικό κράτος υπήρξε και ηθική και χρηματική.

Έπειτα από δέκα μήνες συμμετοχής του στην ελληνική επανάσταση, ο Βαρβάκης έχοντας πλέον αγοράσει ένα ιστιοφόρο αποφασίζει να επιστρέψει στα Ψαρά για να δει την γυναίκα του – είχε παντρευτεί στα 22 του – και το παιδί του. Ο πατέρας του είχε πεθάνει αφήνοντας χήρα την μητέρα του. Εκεί αφού επάνδρωσε το πλοίο του με ψαριανό πλήρωμα συνέχισε να επιδίδεται στην πειρατεία.

Μετά το 1774 όμως και ύστερα από μια συνθήκη που κατοχύρωνε νομικά το δικαίωμα χρήσης της ρωσικής σημαίας από Έλληνες πλοιοκτήτες και όριζε ελεύθερη πρόσβαση στα στενά του Ελλησπόντου, ο Βαρβάκης ξαναέγινε έμπορος. Μόλις είχε ανοίξει μπροστά του μια καινούρια ανεκμετάλλευτη αγορά: οι παραθαλάσσιες πόλεις της Μαύρης Θάλασσας.

Ιωάννης Βαρβάκης, Ο πειρατής που έγινε Εθνικός ευεργέτης, Ioannis Varvakis, Russia, Χαβιάρι, Ivan Andreevich Varvatsi, Caviar, nikosonline.gr

Η πορεία προς την Τσαρική αυλή

Μετά τα γεγονότα του Τσεσμέ, οι Τουρκικές αρχές τον είχαν επικηρύξει, και ο Βαρβάκης μην έχοντας άλλη επιλογή αποφάσισε να ξενιτευτεί. Θα πήγαινε να εγκατασταθεί σε κάποιο παρευξείνιο λιμάνι της Νότιας Ρωσίας προκειμένου να αναζητήσει μία καλύτερη τύχη, αλλά για κακή του τύχη τον συνέλαβαν. Το πλοίο του δημεύτηκε, ενώ ο ίδιος φυλακίστηκε στη χειρότερη φυλακή της Κωνσταντινούπολης, το Γεντί Κουλέ. Η ρωσική πρεσβεία όμως μεσολάβησε και έπειτα από μεγάλη πίεση ο Βαρβάκης αφέθηκε ελεύθερος. Παράλληλα η ρώσικη πρεσβεία ανέλαβε να τακτοποιήσει τα χρέη του δανείου που είχε λάβει ο Βαρβάκης.

Με τη βοήθεια του Ρώσου πρέσβη Ρέπνιν ο Βαρβάκης πάμπτωχος πια, έφτασε στην Οδησσό κι’ από εκεί, μόνος, διένυσε απόσταση 5.000 χιλιομέτρων πεζός και ξυπόλυτος για την Αγία Πετρούπολη. Για καλή του τύχη εκεί συνάντησε κάποιους Έλληνες που του έδωσαν δανεικά ρούχα και παπούτσια. Όταν έφτασε στο θερινό τσαρικό ανάκτορο κατάφερε να πείσει τους αυλικούς και να ζητήσει ακρόαση από την Μεγάλη Αικατερίνη. Αφού εξακριβώθηκαν όλα τα έγγραφα του, η Τσαρίνα τον συνάντησε και την επόμενη ημέρα έλαβε χίλια ρωσικά φλωρία και άδεια που του επέτρεπε την αλιεία στην Κασπία Θάλασσα χωρίς φόρους. Αμέσως επέστρεψε τα δανεικά ρούχα και εξοπλίστηκε με αλιευτικά σύνεργα.

Ιωάννης Βαρβάκης, Ο πειρατής που έγινε Εθνικός ευεργέτης, Ioannis Varvakis, Russia, Χαβιάρι, Ivan Andreevich Varvatsi, Caviar, nikosonline.gr

Στην Ρωσία ήταν γνωστός ως Ivan Andreevich Varvatsi

Το ρακί και το χαβιάρι

Έφυγε για το Astrakhan (Άστραχαν) και αρχικά επένδυσε τα πρώτα του χρήματα φτιάχνοντας αποστακτήριο ρακιού, που γρήγορα έγινε προσοδοφόρο και γρήγορα άρχισε να το εξάγει σε άλλες περιοχές. Ύστερα ήρθαν οι ιχθυοκαλλιέργειες. Αγόρασε ιχθυότοπους και εκμεταλλεύτηκε σωστά τα ειδικά προνόμια αλιείας που είχε στα χέρια του. Αλλά αυτό που θα τον έκανε πραγματικά βαθύπλουτο ήταν η πρώτη εμπορική εκμετάλλευση του χαβιαριού. Το ίκρα (σημερινό χαβιάρι) το τρώγανε οι ντόπιοι ψαράδες αλλά δεν μπορούσαν να το εξάγουν γιατί ήταν πολύ ευαίσθητο στη διατήρησή του. Φέρνοντας ο Βαρβάκης ειδικούς κατάφερε να βρει τον τρόπο για να συντηρηθεί δίχως να αλλοιωθεί η γεύση του. Έβαλε να σκάψουν μικρές βαθιές σπηλιές στο βουνό και έτσι το χαβιάρι διατηρούνταν στην ιδανική θερμοκρασία ακόμη και κατά τους θερινούς μήνες. Δημιουργώντας ένα δίκτυο εμπορίου λάνσαρε το χαβιάρι ως ακριβό έδεσμα κάνοντας το παγκόσμια μόδα. Το περίφημο χαβιάρι λοιπόν είναι προϊόν της ελληνικής ευφυΐας του πολυτάλαντου Ιωάννη Βαρβάκη και καθότι έρχεται εκ των σπηλαίων ονομάστηκε χαβιάρι (cave à caviar).

Ιωάννης Βαρβάκης, Ο πειρατής που έγινε Εθνικός ευεργέτης, Ioannis Varvakis, Russia, Χαβιάρι, Ivan Andreevich Varvatsi, Caviar, nikosonline.gr

Το σπίτι του στο Taganrog

Σύντομα έγινε ο άρχοντας και ο μεγάλος ευεργέτης του Άστραχαν, μιας μικρής πανέμορφης πόλης στις όχθες του Βόλγα κοντά στην Κασπία θάλασσα. Ο Βαρβάκης διέθετε διαρκώς μεγάλα ποσά σε κοινωφελή έργα. Έκτισε εκκλησίες, μουσουλμανικά τεμένη, νοσοκομεία, ορφανοτροφεία κτλ. Στο Ταγκανρόγκ έκτισε σχολείο όπου φοίτησε ο Ρώσος συγγραφέας Άντον Τσέχωφ. Κατασκεύασε τα Βαρβάκεια Λουτρά και το 1809 ένα μνημειώδες έργο, την Βαρβάκειο Διώρυγα του Άστραχαν. Στα εγκαίνια της διώρυγας ο Βαρβάκης την βάφτισε «Κανάλι του Άστραχαν», όμως ο λαός απαίτησε να ονομάζεται «Κανάλι του Βαρβάκη», όνομα που διατηρεί ως σήμερα.

Ως ένδειξη ευγνωμοσύνης απέναντι στην τσαρίνα τροφοδοτούσε δωρεάν με χαβιάρι τη τσαρική αυλή, ενώ αιτήθηκε το δέκατο των κερδών του να δίδεται ως φόρος στο κυβερνείο του Άστραχαν. Επίσης αξίζει να αναφερθεί πως σε μία εποχή που η δουλεμπορία ανθούσε στη Ρωσία, ο Βαρβάκης για ανθρωπιστικούς λόγους δεν ήθελε να έχει κανέναν σκλάβο στην ιδιοκτησία του.

Δεν ξέχασε ποτέ την Ελλάδα

Από το 1812 βρέθηκε στο Ταγκανρόγκ και από το 1815 εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του (είχε δύο κόρες, την Αλεξάνδρα και την Μαρία) στο Ταϊγάνι, όπου μετέφερε όλη σχεδόν την κινητή περιουσία του, για να βρίσκεται κοντά στην Οδησσό κέντρο της Φιλικής Εταιρίας της οποίας υπήρξε ηγετικό μέλος και χρηματοδότης.

Προσέφερε πάρα πολλά στον απελευθερωτικό αγώνα πριν και κατά την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Εξόπλισε με δικά του έξοδα τους στρατιώτες του Αλέξανδρου Υψηλάντη, ενώ μέσω του Πατριαρχείου εξαγόρασε πολλούς Έλληνες αιχμαλώτους.

Στη διαθήκη του άφησε 1.000.000 ρούβλια κληροδότημα για την ίδρυση του Βαρβακείου Λυκείου, το οποίο υπήρξε το μοναδικό λύκειο θετικών επιστημών στη χώρα μας για πολλά χρόνια. Επίσης με δική του δωρεά κατασκευάστηκε η κλειστή αγορά της Αθήνας, η Βαρβάκειος Αγορά, ενώ άφησε το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του στο ελληνικό Δημόσιο για κοινωφελείς σκοπούς.

Η συμβολή του Βαρβάκη στην αιώνια φιλία του Ελληνικού και του Ρωσικού λαού είναι μεγάλη. Οι Ρώσοι έχρισαν τον Βαρβάκη ιππότη και τον τίμησαν με πολλά παράσημα και τίτλους ευγενείας. Του απένειμαν αυτοκρατορικό δίπλωμα και οικόσημο (φωτό κάτω) ως ισόβιος και κληρονομικός τίτλος ευγενείας.

Ιωάννης Βαρβάκης, Ο πειρατής που έγινε Εθνικός ευεργέτης, Ioannis Varvakis, Russia, Χαβιάρι, Ivan Andreevich Varvatsi, Caviar, nikosonline.gr

Το τέλος πλησιάζει

Όταν ξέσπασε η επανάσταση ο Βαρβάκης ήταν ηλικιωμένος – άνω των εβδομήντα πέντε ετών. Παρ’ όλα αυτά αποφάσισε να ξαναδεί το νησί που γεννήθηκε πριν πεθάνει. Όταν όμως επέστρεψε είδε μόνο ερείπια που απέμειναν από το ολοκαύτωμα της Ολόμαυρης Ράχης στις 22 Ιουνίου του 1824. Στο Ναύπλιο, την πρωτεύουσα τότε της Ελλάδας, απογοητεύτηκε όταν έμαθε πως ο Αδαμάντιος Κοραής είχε εναντιωθεί στο πολιτικό έργο του Καποδίστρια, όπως επίσης απογοητεύτηκε όταν ο Μαυροκορδάτος τον στιγμάτισε ως πράκτορα των Ρώσων… Βλέποντας τους καπήλους του εμφύλιου σπαραγμού καταρρακώθηκε. Ο άνθρωπος που βοήθησε την επαναστατημένη Ελλάδα, δυστυχώς, δεν έτυχε των ανάλογων τιμών από το ελληνικό κράτος, γιατί δεν συμβάδιζε με τα συμφέροντα της εποχής.

Λόγω ασθένειας επέστρεψε από το Ναύπλιο στην Αγγλοκρατούμενη Ζάκυνθο για θεραπεία. Οι Άγγλοι δεν του επέτρεψαν να βγει στην πόλη της Ζακύνθου λόγω της λοιμώδους νόσου από την οποία έπασχε. Στο λοιμοκαθαρτήριο έφτασε στις 21 Δεκεμβρίου 1824. Πέθανε τα ξημερώματα της 10ης Ιανουαρίου 1825 βαθύτατα αποκαρδιωμένος.

Ιωάννης Βαρβάκης ήταν εθνικός ευεργέτης που πίστευε ότι αληθινή ευτυχία είναι να χαρίζεις στους άλλους

Ιωάννης Βαρβάκης, Ο πειρατής που έγινε Εθνικός ευεργέτης, Ioannis Varvakis, Russia, Χαβιάρι, Ivan Andreevich Varvatsi, Caviar, nikosonline.gr

Το Βαρβάκειο Λύκειο κτίστηκε κοντά στη σημερινή οδό Αθηνάς. Ιδρύθηκε το 1857 και από το 1886 και μετά λειτούργησε σαν Πρακτικό Λύκειο, αφιερωμένο σχεδόν αποκλειστικά στη σπουδή των θετικών επιστημών. Ήταν το μοναδικό Λύκειο του είδους του στη χώρα για πολλά χρόνια. Το παλιό κτίριο καταστράφηκε στα Δεκεμβριανά (1944). Σήμερα λειτουργεί γυμνάσιο και λύκειο με το όνομα «Βαρβάκειος Σχολή» σε νέο κτίριο στα όρια του Δήμου Αθηναίων και δήμου Παλαιού Ψυχικού. (H φωτο επάνω είναι του Περικλή Παπαχατζιδάκη / Μουσείο Μπενάκη)

Ιωάννης Βαρβάκης, Ο πειρατής που έγινε Εθνικός ευεργέτης, Ioannis Varvakis, Russia, Χαβιάρι, Ivan Andreevich Varvatsi, Caviar, nikosonline.gr

Με δική του δωρεά κατασκευάστηκε η κλειστή αγορά της Αθήνας (Βαρβάκειος Αγορά) που σήμερα την ονομάζουν “Δημοτική αγορά Αθηνών”.

Ιωάννης Βαρβάκης, Ο πειρατής που έγινε Εθνικός ευεργέτης, Ioannis Varvakis, Russia, Χαβιάρι, Ivan Andreevich Varvatsi, Caviar, nikosonline.gr

Εθνικοί Ευεργέτες

ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΕΥΓΕΝΙΔΗΣ: Ποιος ήταν ακριβώς; https://bit.ly/3sq6rBa

ΑΝΔΡΕΑΣ ΣΥΓΓΡΟΣ: Ο λωποδύτης φιλάνθρωπος https://bit.ly/2t7a2Vu

ΣΙΜΩΝ ΣΙΝΑΣ: Δεν ήρθε ποτέ στην Ελλάδα https://bit.ly/2MBTnl3

ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΑΡΣΑΚΗΣ: Δεν υπάρχουν τέτοιοι Έλληνες πια https://bit.ly/2iJA9gC

ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΖΑΠΠΑΣ: Έβαλε τη βάση των σύγχρονων Ολυμπιακών αγώνων https://bit.ly/2Ms5h5f

————————————————————————

Ιωάννης Βαρβάκης, Ο πειρατής που έγινε Εθνικός ευεργέτης, Ioannis Varvakis, Russia, Χαβιάρι, Ivan Andreevich Varvatsi, Caviar, nikosonline.gr

Η ταινία

Η ζωή του Βαρβάκη αποτέλεσε έμπνευση για την κινηματογραφική ταινία “Ο Θεός αγαπάει το χαβιάρι” του Γιάννη Σμαραγδή (2013) με πρωταγωνιστή τον Sebastian Koch. Στην ταινία εκτός από Ευρωπαίους και Ρώσους ηθοποιούς (Engeny Stychkin, John Gleese κτλ.), guest star στο ρόλο της Μεγάλης Αικατερίνης ήταν η Catherine Deneuve αλλά έπαιζαν και αρκετοί Έλληνες ηθοποιοί: Λάκης Λαζόπουλος, Μαρίσα Τριανταφυλλίδου, Άκης Σακελλαρίου, Χριστόφορος Παπακαλιάτης, Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου, Φωτεινή Μπαξεβάνη, Παύλος Κοντογιαννίδης, Αλέξανδρος Μυλωνάς, Γιάννης Βούρος, Μάνος Βακούσης κ.α. H ταινία που βγήκε και στο εξωτερικό (αλλού ως God loves Caviar” κι’ αλού ως “The Pirate”φωτο επάνω) δεν σημείωσε καμία επιτυχία, γιατί δυστυχώς δεν είναι καλή ταινία.

Ιωάννης Βαρβάκης, Ο πειρατής που έγινε Εθνικός ευεργέτης, Ioannis Varvakis, Russia, Χαβιάρι, Ivan Andreevich Varvatsi, Caviar, nikosonline.gr

Ο ανδριάντας του στον κήπο του Ζαππείου

————————————————-

2 COMMENTS

  1. Ο Βαρβάκης πέθανε το 1925. Ο Καποδίστριας ήλθε στην Ελλάδα τον Μάρτιο του 1928. Ως εκ τούτου, δεν μπορεί να γνώριζε τις απόψεις του Κοραή για την πολιτική του Καποδίστρια οι οποίες δημοσιεύτηκαν το 1830!!

  2. Μεγάλη η προσφορά σας !Γιατι οι περισσότεροι από εμάς δεν έχουμε ιδέα ,από τόσο αξιόλογα ιστορικά θέματα! Σας διαβάζω σχεδόν κάθε μέρα ,και δεν παραλείπω κανένα σας άρθρο , διαβαζωντας τα μαζεμένα μερικές φορές, λόγου κατάλληλου χρόνου, γιατί για να απολαύσεις ένα κείμενο ,χρειάζεται και η κατάλληλη ώρα! Να είστε καλά ,και να μας τροφοδοτείται το πνεύμα ,όσο μπορείτε ! Έχετε την δύναμη του λόγου!

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.