Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας

Η αρχαία πόλη της Γόρτυνας ήταν ισχυρή, πλούσια και δίκαιη. Εκεί βρέθηκε η επιγραφή - η αρχαιότερη της Ευρώπης ως γραπτό νομοθετικό κείμενο – και καταλάβαμε τα πάντα. Εκεί είδαμε πόσο υποδειγματικό και προοδευτικό ήταν το δίκαιο αυτής της άλλοτε ισχυρής πόλης. Καμία σχέση με τις υπόλοιπες πόλεις του Ελλαδικού χώρου.

0
329

Η αρχαία πόλη της Γόρτυνας ήταν ισχυρή, πλούσια και δίκαιη. Εκεί βρέθηκε η επιγραφή – η αρχαιότερη της Ευρώπης ως γραπτό νομοθετικό κείμενο – και καταλάβαμε τα πάντα. Εκεί είδαμε πόσο υποδειγματικό και προοδευτικό ήταν το δίκαιο αυτής της άλλοτε ισχυρής πόλης. Καμία σχέση με τις υπόλοιπες πόλεις του Ελλαδικού χώρου.

Η αρχαία Γόρτυνα βρίσκεται προς την Νότια Κρήτη. Φεύγοντας από το Ηράκλειο για Μάταλα, θα πέσετε πάνω της. Διαβάστε το κείμενο, δείτε και φωτογραφίες του αρχαιολογικού χώρου όπου και πάλι επικρατούν η εγκατάλειψη, τα συρματοπλέγματα, οι άθλιες πινακίδες, μάνικες ποτίσματος και καλώδια σε κοινή θέα…

Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας, ARXAIA ELLADA, CRETE, GORTYN, EPIGRAFI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΚΑΙΟ, ΚΡΗΤΗ, ΔΙΚΑΙΟ, nikosonline.gr

Η Δίκαιη Γόρτυνα

Κείμενο- φωτογραφίες: Μαρία Μαθιουδάκη

«Αν κάποιος βιάσει μια δούλη οικόσιτη, να καταβάλει πέντε στατήρες. Αν όμως η δούλη έχει διακορευτεί, να καταβάλει έναν οβολό αν τη βίασε μέρα και δύο οβολούς αν τη βίασε νύχτα. Και η δούλη να καταθέσει ενόρκως»

Στήλη ΙΙ …Κώδικας Νόμων της Γόρτυνας.

Από πότε μια κοινωνία είναι τόσο εκλεπτυσμένη ώστε να θεσπίζει νόμους με κάθε λεπτομέρεια όσον αφορά τα εγκλήματα κατά των ηθών της και δη των δούλων της; Μα από το 480-450 π.Χ. σε μια αρχαία τυπική πόλη της Νότιας Κρήτης, τη Γόρτυνα.

Θα μελετήσω τη Μεγάλη Επιγραφή αλλιώς Κώδικα Νόμων της Γόρτυνας ξεφυλλίζοντας το βιβλίο του αρχαιολόγου Αντώνη Βασιλάκη και πίνοντας τον καφέ μου στο αναψυκτήριο του ομώνυμου αρχαιολογικού χώρου, δίπλα σε έναν …αυτοκράτορα. Τον Αντωνίνο Πίο για την ακρίβεια. Έχει το θρόνο του εκεί, έξω από τη ρωμαϊκή γλυπτοθήκη του χώρου κι απέναντι στο αναψυκτήριο…γι’ αυτό.

Την είπανε Βασίλισσα των Επιγραφών… μιας και είναι η μεγαλύτερη που έχει βρεθεί ποτέ στον ελλαδικό χώρο και η αρχαιότερη της Ευρώπης ως γραπτό νομοθετικό κείμενο. Θα ανακαλυφθεί στην τουρκοκρατούμενη ακόμη Κρήτη του 1884, εντοιχισμένη πάνω στις πελεκητές πέτρες του εσωτερικού κυκλικού τοίχου του Ρωμαϊκού Ωδείου, από τον Ιταλό επιγραφικό Φρειδερίκο Άλμπερ, μαθητή του Ιταλού καθηγητή επιγραφικής Κομπαρέτι.

Αν και οι Άλμπερ- Κομπαρέτι δεν ήταν οι πρώτοι κυνηγοί της επιγραφής. Ένα χρόνο νωρίτερα Γάλλοι και Γερμανοί θα την αναζητούν ενώ το πρώτο θραύσμα της επιγραφής θα ανακαλυφτεί από τους Θενόν- Περό, εντοιχισμένο σε ένα νερόμυλο πίσω από το Ρωμαϊκό Ωδείο το 1857. Θραύσμα το οποίο αποκτήθηκε για λογαριασμό του Λούβρου όπου και βρίσκεται μέχρι σήμερα και περιλαμβάνει τους 15 πρώτους στίχους από τη στήλη XI της επιγραφής.

Έπειτα από σκληρές διαπραγματεύσεις ανάμεσα στους Ιντιάνα Τζόουνς των επιγραφών, τους ιδιοκτήτες των γύρω αγρών και του Τούρκου Νομάρχη του Ηρακλείου, η περιπέτεια της ανακάλυψης και διάσωσης της Δωδεκάδελτης Επιγραφής θα τελειώσει το 1889 με την οικοδόμηση καμαροσκέπαστης οπτόπλινθης κατασκευής μέσα στην οποία θα προστατεύεται πλέον πίσω από σιδερένιο κιγκλίδωμα.

Δωδεκάδελτη γιατί αποτελείται από 12 δέλτους, στήλες δηλ., και 30 πλάκες από πωρόλιθο που αρχικά ήταν εντοιχισμένες στο εκκλησιαστήριο/βουλευτήριο των αρχαϊκών και ελληνιστικών χρόνων, πριν να μεταφερθούν αυτούσιες στο Ωδείο των Ρωμαϊκών χρόνων. Συνοψίζουν δε οι πλάκες αυτές το δίκαιο της αρχαίας Γόρτυνας σε 600 περίπου στίχους και γραμμένες σε βουστροφηδόν γραφή. Η πρώτη ελληνική έκδοση της επιγραφής θα γίνει μόλις το 1973 από το Δικηγορικό Σύλλογο Ηρακλείου!

Γιατί όμως το Δίκαιο της Γόρτυνας είναι σπουδαίο;

Δε χρειάζεται να είναι κανείς δικηγόρος για να καταλάβει πόσο υποδειγματικό και προοδευτικό ήταν το δίκαιο αυτής της άλλοτε ισχυρής πόλης. Ζητήματα οικογενειακού και κληρονομικού δικαίου όπως υιοθεσία, χήρευσις (διαζύγια), εξώγαμα τέκνα, διαδοχή και κληρονομιά καθώς και θέματα ποινικού δικαίου όπως βιασμός και μοιχεία, ρυθμίζονται με απίστευτη λεπτομέρεια και σεβασμό στη γυναίκα, το δούλο και τον θιγέντα γενικότερα.

Η γυναίκα της αρχαίας Γόρτυνας φαίνεται ότι ήταν σε καλύτερη μοίρα από της αρχαίας Αθήνας, μιας και μπορούσε να χειρίζεται την περιουσία της, να παρίσταται μόνη της σε δικαστικές υποθέσεις, να χηρεύει ή να αποκτά εξώγαμα τέκνα…ενώ ο δούλος της αρχαίας Γόρτυνας ήταν λιγότερο δούλος αφού είχε δικαιώματα και αντιμετωπίζονταν ως αυθύπαρκτη οντότητα και όχι ως πράγμα.

Η Μεγάλη Επιγραφή της Γόρτυνας αποτελεί τον πρώτο κώδικα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τη μέγιστη προσφορά στον ελληνικό πολιτισμό από την Κρήτη των κλασικών χρόνων και μια νομοθεσία που θα εξάρουν μεγάλοι διανοητές της Αρχαιότητας όπως ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης. Κατά μια διαδεδομένη αντίληψη οι νομοθέτες των υπόλοιπων πόλεων στον ελλαδικό χώρο, όπως για παράδειγμα της Σπάρτης, θα ακολουθούν το Δίκαιο της Γόρτυνας. Νόμοι τόσο παλιοί όσο και δίκαιοι που θεωρούνταν θεόδοτοι από τον ίδιο το Δία προς τους εκλεκτούς γιους του Ροδάμανθη και Μίνωα.

Και μια που είπα Δία…

Να σας πω την αλήθεια ο αρχικός λόγος της επίσκεψης μου στην Γόρτυνα εκείνο το απόγευμα που ο ήλιος έλουζε με φως τα αρχαία μάρμαρα και τις πελεκητές πέτρες… δεν ήταν η Μεγάλη Επιγραφή κι ας ήταν αυτή που έκλεψε την παράσταση στο τέλος. Ο αρχικός λόγος ήταν άλλος…ήθελα να σας δείξω τον Πλάτανο. Τον πιο διάσημο, αιωνόβιο, σπάνιο και αειθαλή Πλάτανο της Ευρώπης…

Ο Δίας μόλις είχε κλέψει την πριγκιποπούλα της Τύρου, Ευρώπη, που έπαιζε στην ακροθαλασσιά με τις φίλες της… μεταμορφωμένος σε λευκό πανέμορφο ταύρο και την έφερε στην Κρήτη, πάνω στις ράχες του…τρομαγμένη… πετώντας στους αιθέρες. Θα την εναποθέσει λοιπόν στοργικά κι ανυπόμονα κάτω από τον ίσκιο αυτού του πλατάνου στις όχθες του Ληθαίου ποταμού και απ’ την ένωσή τους θα γεννηθούν ο Σαρπηδόνας, ο Ροδάμανθυς και ο Μίνωας!

Ηχηρή απόδειξη της θεϊκής αυτής συνεύρεσης αποτελούν οι στατήρες – τα πρώτα κρητικά αργυρά νομίσματα που κόπηκαν στην Γόρτυνα το 470 π.Χ., και είχαν πάνω τους την αρπαγή της Ευρώπης. Στα κατάφυτα λιβάδια της Γόρτυνας λέγεται πως συνεζεύχθη και η βασίλισσα Πασιφάη με τον ταύρο του Μίνωα και γέννησε το γνωστό Μινώταυρο. Λέγεται δε ότι το λαξευτό σπήλαιο – λατομείο στο γειτονικό Καστέλι ήταν ο πραγματικός λαβύρινθος του Μίνωα, γνωστός και ως λαβύρινθος της Γόρτυνας.

Λίγα λόγια για τη Γόρτυνα…

Προσπαθώντας να ξεδιαλύνω εκείνο το απόγευμα την πληθώρα ευρημάτων στον τεράστιο αρχαιολογικό χώρο των 4000 στρεμμάτων της Γόρτυνας, τον μεγαλύτερο της Κρήτης και απ’ τους μεγαλύτερους της Ελλάδας…τον κατάφυτο από αιωνόβιες ελιές, θεόρατα κυπαρίσσια, ακακίες και πεύκα… ευρήματα ανάκατα από αρχαϊκή, ελληνιστική, ρωμαϊκή ακόμη και πρωτοβυζαντινή περίοδο…θα πάρω τηλέφωνο μια φίλη μου αρχαιολόγο που δούλευε χρόνια στις ανασκαφές της Φαιστού. Κι εκείνη θα μου πει γελώντας

  • «Μη με ρωτάς για τη Γόρτυνα! Εγώ είμαι Φαίστεια».

Ε…είναι γνωστή η προαιώνια η έχθρα των δύο πόλεων. Όπως μου είπε, η ηγεμονική Γόρτυνα μια φορά θα καταστρέψει ολοσχερώς τη Φαιστό.

Από τις ισχυρότερες πόλεις της Κρήτης στην αρχαιότητα, έχοντας σε υποτέλεια άλλες μεγάλες όπως Φαιστό, Σύβριτο, Μάταλα, Λασαία και Λεβήνα που θα κάνει στο τέλος λιμάνια της…μέσα από μια συνεχή εναλλαγή συμμαχιών και διενέξεων με την ένδοξη Κνωσσό, θα αναπτύξει εκτός από το Δίκαιο, την πολεοδομία της, μεγάλη πληθυσμιακή υπεροχή και αυτονομία. Το 67 π.Χ. θα καταλήξει η μεγάλη πρωτεύουσα της ρωμαϊκής επαρχίας Κρήτης και Κυρηναϊκής ενώ στα πρωτοβυζαντινά χρόνια θα αποτελέσει την πρώτη Εκκλησία της Κρήτης με πρώτο Επίσκοπο τον Απ. Τίτο που θα μαρτυρήσει στη θέση Ωδείο !

Στα ριζά της παλιάς εθνικής οδού Ηρακλείου-Μοιρών, μέσα στην πεδιάδα της Μεσσαράς με τους κατάφυτους ελαιώνες… με πλάτη στον Ψηλορείτη και βλέμμα στραμμένο στα Αστερούσια και το Λιβυκό…η αρχαία Γόρτυνα η ισχυρή δίκαιη και πιο πολυάνθρωπη πόλη της Κρήτης που δε γνώρισε ποτέ παρακμή… σας περιμένει να την ανακαλύψετε απλώς!

Μαρία Μαθιουδάκη

Καθηγήτρια Μαθηματικών (Ηράκλειο Κρήτης)

fb : Μαρια Μαθιουδακη

Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας, ARXAIA ELLADA, CRETE, GORTYN, EPIGRAFI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΚΑΙΟ, ΚΡΗΤΗ, ΔΙΚΑΙΟ, nikosonline.gr

Ο Αυτοκράτορας Αντωνίνος Πίος , έξω από τη ρωμαϊκή γλυπτοθήκη

Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας, ARXAIA ELLADA, CRETE, GORTYN, EPIGRAFI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΚΑΙΟ, ΚΡΗΤΗ, ΔΙΚΑΙΟ, nikosonline.gr

Μερικά από τα ρωμαϊκά αγάλματα της Γλυπτοθήκης

Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας, ARXAIA ELLADA, CRETE, GORTYN, EPIGRAFI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΚΑΙΟ, ΚΡΗΤΗ, ΔΙΚΑΙΟ, nikosonline.gr

Η Βασιλική του Αποστόλου Τίτου 6ος αιώνας μ.Χ.

Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας, ARXAIA ELLADA, CRETE, GORTYN, EPIGRAFI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΚΑΙΟ, ΚΡΗΤΗ, ΔΙΚΑΙΟ, nikosonline.gr

Ο Πλάτανος της Ευρώπης και κάτω η ταμπέλα με την σήμανση της Υπηρεσίας

Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας, ARXAIA ELLADA, CRETE, GORTYN, EPIGRAFI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΚΑΙΟ, ΚΡΗΤΗ, ΔΙΚΑΙΟ, nikosonline.gr

Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας, ARXAIA ELLADA, CRETE, GORTYN, EPIGRAFI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΚΑΙΟ, ΚΡΗΤΗ, ΔΙΚΑΙΟ, nikosonline.gr

Οι κερκίδες του Ωδείου – μέρος του οποίου λέγεται ότι μπορούσε να μετατραπεί σε πισίνα για παραστάσεις γυμνών λουόμενων γυναικών!

Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας, ARXAIA ELLADA, CRETE, GORTYN, EPIGRAFI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΚΑΙΟ, ΚΡΗΤΗ, ΔΙΚΑΙΟ, nikosonline.gr

Η καμάρα που σκεπάζει την Μεγάλη Επιγραφή, χτίστηκε το 1889 από την Αρχαιολογική Υπηρεσία.

Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας, ARXAIA ELLADA, CRETE, GORTYN, EPIGRAFI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΚΑΙΟ, ΚΡΗΤΗ, ΔΙΚΑΙΟ, nikosonline.gr

Η Μεγάλη Επιγραφή…

Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας, ARXAIA ELLADA, CRETE, GORTYN, EPIGRAFI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΚΑΙΟ, ΚΡΗΤΗ, ΔΙΚΑΙΟ, nikosonline.gr

και η σύγχρονη επιγραφή. Μεγαλείο!!!

Κι’ άλλα άρθρα της Μαρίας Μαθιουδάκη

ΤΑ ΚΛΕΜΜΕΝΑ ΑΡΧΑΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΦΗΣ… https://bit.ly/2AGFYXQ

Ο ΚΑΤΑΚΤΗΤΗΣ ΤΗΣ ΝΑΞΟΥ https://bit.ly/32nMCxF

Ο αρχαιολογικός χώρος της Γόρτυνας, ARXAIA ELLADA, CRETE, GORTYN, EPIGRAFI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΚΑΙΟ, ΚΡΗΤΗ, ΔΙΚΑΙΟ, nikosonline.gr

Το περίφημο έργο του Τιτσιάνο The rape of Europe

————————————————

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.